جامعه شناسی

امروزه دیگر سفر زنانه چندان مثل گذشته عجیب و غریب نیست و یا نگرانی خانواده مانعی جدی برای آن محسوب نمی شود.

شاید در گذشته های دور دشواری راهها و شرایط اجتماعی مانعی برای سفر زنان تلقی می شد ولی امروزه اینها دلایل موجهی برای جلوگیری از سفر زنان نیست. اگرچه آمار دقیق و رسمی برای افزایش سفرهای زنانه به صورت مجردی وجود ندارد اما دیده ها و شنیده ها حاکی از رشد این پدیده در جامعه است. سفرهای زنان چه برای تفریح ،کار و تحصیل صورت بگیرد چه به تنهایی و دسته جمعی گونه ای متفاوت از سبک زندگی است که پیش از این در ایران چندان جایگاهی نداشته است و اکنون اگر چه هنوز درصد بالایی را به خود اختصاص نمی دهد و بیشتر زنان مجرد هستند که به سفر بویژه سفرهای تفریحی می روند تا متأهل اما نسبت به گذشته پدیدۀ قابل تأملی است. دکتر عالیه شکر بیگی عضو انجمن جامعه شناسان ایران و هیئت علمی دانشگاه زنجان معتقد است تمایل زنان به سفرهای زنانه نتیجۀ جنگ سنت و مدرنیته در خانواده های ایرانی است و اینکه زنان می خواهند استقلال موجود در اندیشه هایشان را در زندگی عملی کنند.

 چه عواملی در جامعۀ ما تمایل زنان را به سفرهای مجردی با دوستان و یا به تنهایی افزایش داده است؟

ما باید قبول کنیم که تغییراتی در روابط زن و مرد و در روابط عاطفی خانواده های ایرانی به وقوع پیوسته است. چه بخواهیم چه نخواهیم این ناشی از مدرنیته و جهانی شدن است که این تغییرات را در خانواده ها به وجود آورده است. انسان زادۀ شرایطی است که در آن زندگی می کند. اگرچه ما می گوییم که تعین شرایط را نباید بپذیریم اما بالاخره تحت تأثیر شرایط هم هستیم . چه خانمهای تحصیلکرده و چه خانمهای خانه دار بالاخره تغییراتی در اندیشه هایشان به وقوع پیوسته است. بنابراین اطلاع رسانی و در حقیقت تأثیر مدرنیته و جهانی شدن است که به نوعی زنان ایرانی را آگاه کرده است که می توانند احساس استقلالشان را به گونه ای نشان بدهند. از طرف دیگر زن ایرانی بعد از یک دورۀ 150 ساله 200 ساله الآن به این هویت و استقلال دست پیدا کرده است که می تواند خودش هم باشد.

می تواند خودش هم تصمیم گیرندۀ زندگی خودش، لذتها ، تفریحها و انتخابات زندگی شخصی اش باشد. بنابراین به نوعی هویت یابی در خانواده ها صورت گرفته است. زنان ایرانی به گونه ای سعی می کنند استقلالی را که در اندیشه هایشان رخ داده است عملی کنند. به صورتی خانواده های زنانه شکل گرفته شده است یعنی زنانگی خانواده هاست.به نوعی زنان هستند که در خانواده ها الان تصمیم گیرنده هستند حتی دربارۀ جزئی ترین مسائل همسر و فرزندانشان تصمیم می گیرند. این بلوز رو بپوش! این شلوار رو بپوش! این ادکلن رو بزن!. بنابراین از آنجایی که این تصمیم گیرندگی به کل خانواده احاطه پیدا کرده است طبعاً در مسائلی که به خودشان هم مربوط است می خواهند استقلال خودشان را به دست آورند.

یعنی به نظر شما این مسئله نوعی آسیب اجتماعی نیست؟

از بعد دیگر چرا،همیشه در روابط زوجین در خانواده ها بالاخره یک سری مشکلاتی وجود دارد.طبعاً وقتی یک زن ایرانی تمایل دارد که به صورت مجردی با زنان سفر بروند به گونه ای رها شده از خانوادۀ خود است.یعنی به گونه ای دارند از خانواده های خود فرار می کنند . به نوعی یک تضاد ، یک تناقض ، یک رابطۀ دیالکتیکی در دل خانواده ها شکل گرفته است . این به نظرم ناشی از جنگ سنت و مدرنیته است . در رفتارهای سنتی مرد می گوید: همۀ تصمیمات و همۀ برنامه ها باید زیر نظر من باشه ولی در مدرنیته زن می گوید: من باید دربارۀ همه چیز تصمیم بگیرم.

جنگ سنت و مدرنیته در خانواده ها رخ داده است ارزشهای سنتی و مدرن به گونه ای در حال جدال با هم هستند. ما خیلی از ارزشهای سنتی را جدا می کنیم ارزشهای نو را به جایشان می گذاریم. زن ایرانی دوست دارد با همنوعانش بیرون برود.این یک ارزش جدید است این در جامعۀ ما رخ داده است و در حال رخ دادن است.

شما معتقدید که افزایش تصمیم گیری زنان در عرصۀ تصمیم گیری خانواده به معنی حرکت خانواده ها به سمت زن سالاری است ؟ یا به سمت برابری در تصمیم گیری بین زن و مرد؟

نمی توانیم به طور قطعی این حکم را صادر بکنیم که زن سالاری در خانواده ها صورت گرفته است چون الآن براساس تحقیقاتی که در جامعه رخ داده است گونه های مختلف خانواده در جامعه دارد زندگی می کند: خانواده های سنتی، مدرن، در حال گذار و پست مدرن. یعنی در دل جامعۀ ما درصدهای مختلفی از این گونه های مختلف در کنار هم در جامعه زندگی می کنند بنابراین نمی توانیم حکم کنیم که همۀ خانواده ها گونۀ پست مدرن اند یعنی روابط عاطفی برابر در همۀ خانواده ها هست یا گونۀ سنتی یا در حال گذار. همۀ این گونه ها در دل خانواده ها در حال حرکت است ولی آن گونه ای که در حال حاضر بیشتر به چشم می خورد گونه های در حال گذار است یعنی ارزشهای سنتی و مدرن به جنگ هم رفته اند.ارزشهای مدرن جای ارزشهای سنتی را گرفته است.

چطور می شود از صدمات این جایگزینی جلو گیری کرد؟

به اعتقاد من اگر بیاییم ارزشهای نو را براساس ارزشهای سنتی که قابل احترام هستند برای ما بسازیم و برویم جلو. نه اینکه ارزشهای سنتی را کنار بگذاریم و بگوییم هرچه که مدرنیته می گوید هر چه غرب می گوید هر چه که تکنولوژی روز دنیا می گوید لطمه را به حداقل می رسانیم . به هر حال ما هم برای خودمان دارای پیشینۀ فرهنگی هستیم و بنابراین به نظر من خانواده ها باید در این زمینه دقت کنند . به علت عملکرد غلط سیاستگذاران نظام خانواده در ایران ما نتوانستیم راههای نو ، راههای اسلامی را ایجاد کنیم و خانمها را به آن سمت و سو هدایت کنیم. معمولاً کسانی که سیاستگذاران این جامعه و الگوها هستند خودشان در عمل دارای تقابل ارزشهای سنتی و مدرن هستند. پس خانواده ها و زنهای ایرانی نگاه می کنند و می بینند اینها نمی توانند الگوی موفقی برای ما باشند.بنابراین باید صریحاً اعلام بکنم سیاستگذاران نظام خانواده ، مؤسسات و تمام کسانی که به گونه ای دست اندر کار مسائل خانواده هستند نتوانستند مسائل و مشکلات نظام خانواده و رابطۀ زوجین ، مسائل جوانان و بسیاری از مسائل که الآن در حال رخ دادن است چون الآن خانواده ها به نوعی به بحران رسیده است البته این فقط در ایران رخ نداده در کشورهای غربی هم هست. منتها هر کدام درصدهای خاص خودش را دارد.

گفتید که این نوع سفر به نوعی فرار از خانواده است د رحالی که خیلی از خانمها دوست دارند در کنار سفرهای خانوادگی گاهی سفر مجردی داشته باشند و این نوع سفر را هم تجربه کنند ؟ فکر نمی کنید این جهت گیری تندی نسبت به این مسئله است؟

به دلیل مسائل و مشکلات اقتصادی که الآن گونه های مختلف خانواده را تهدید می کند به دلیل مسائل و مشکلات فرهنگی که الآن خانواده ها را تهدید می کند . زنان با این سفرهای مجردی می خواهند به گونه ای از مشغله های شخصی و زندگی خصوصی خودشان رها بشوند.بنابراین کجا می تواند این رهایی صورت بگیرد جایی که افراد به خاطر خودشان همدیگر را دوست داشته باشند. نه اینکه زن به مرد بگوید من این کالا را می خواهم و اگر نگرفت آن رابطه خراب بشود. بنابراین دقت بکنیم به گونه ای فرار صورت گرفته است

در مسافرتهایی که با خانواده صورت می گیرد مسئولیتهای زیادی ممکن است وجود داشته باشد ولی در سفرهایی که دوستانه و مجردی است این مسئولیتها حذف می شود و به گونه ای آزادی و رها شدگی در بین اینها دیده می شود. این همان ارزشهای مدرن است که به جنگ ارزشهای سنتی در خانواده آمده است. تمام این مسائل در این تقابل سنت و مدرنیته به وجود آمد.